بایگانی دسته: روش های کشت و برداشت

گیاه جو-داشت و برداشت جو-آفات و بیماریهای جو

جو (نام علمی: Hordeum vulgare)،(به انگلیسی:Barley )، (به ترکی:آرپا) یکی از غلات است. چرخه زندگی این گیاه یک ساله و از خانواده گرامینه‌ها (گندمیان) است. کشت جو احتمالاً از اتیوپی و آسیای جنوب‌شرقی آغاز شده‌است.

خاستگاه واقعی جو هنوز ناشناخته است. اما بسیاری از محققین، خاستگاه این گیاه را کوه‌های زاگرس در غرب ایران، آناتولی جنوبی و فلسطین می‌دانند. بر پایه نظریه والیوف، مبدأ جوی ریشک دار و غلاف دار، کشور اتیوپی و شمال آفریقا و مبدأ نوع بدون ریشک، ریشک کوتاه و کلاهک دار، آسیای جنوب شرقی، به ویژه چین، ژاپن و تبت است.

جو یکی از سازگارترین غلات است که در شرایط آب و هوایی مساعد، در خاک حاصلخیز که قابلیت نگهداری آب در آن زیاد باشد، و همچنین در خاک‌هایی که PH آن‌ها بین ۷ تا ۸ باشد تولید می‌شود. این گیاه نسبت به گندم در برابر خشکی مقاوم تر است و بنابراین در آب و هوایی که آب، سبب محدود کردن تولید غلات می‌شود، جو می‌تواند بیشترین محصول را تولید کند. در شرایط دیم هم عملکرد جو بهتر از گندم و چاودار می‌باشد. تولید جو در همه نوع زمینی با بارندگی سالیانه ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلی‌متر امکان‌پذیر است. جو نسبت به دمای بالا (بیش از ۳۲ درجه سانتی گراد) مقاوم است. اما در شرایط آب و هوای مرطوب، در برابر دمای بالا بسیار حساس است. دانه جو نسبت به گندم برای جوانه زدن به رطوبت کمتری نیاز دارد. در مواردی که پس از جوانه زدن دانه، گیاه به علت کمبود رطوبت خشک شود، با فراهم شدن شرایط مساعد رطوبتی، گیاه رشد مجدد خود را با شدت بیشتری آغاز می‌نماید.

جو از لحاظ مقاومت به سرما، نسبت به گندم در ردیف پایین‌تری قرار می‌گیرد؛ بنابراین به نظر می‌رسد که کشت جوی پاییزه در مناطق سردسیر چندان اطمینان بخش نباشد. در مقایسه با سایر غلات، جو نسبت به شوری خاک، چه در مرحله جوانه زنی و چه در مراحل دیگر مقاوم تر است.

انواع جو  نسبت مقاومت به دما:

در خصوص واکنش به دما، سه نوع جو موجود است: نوع بهاره که به سرما حساس بوده و بنابراین در بهار کاشته می‌شود. نوع پاییزه که در فصل پاییز کاشته می‌شود و تا فرارسیدن فصل بهار، سنبله تولید نمی‌کند. نوع حد واسط که نسبت به سرما مقاومت کمتری داشته و در نقاط نسبتاً گرمسیر در هر دو فصل بهار و پاییز کشت می‌شود. جوی بهاره و پاییزه را نمی‌توان همچون گندم بهاره و پاییزه که تفاوت دانه آن‌ها کاملاً مشخص است، تشخیص داد. جوی پاییزه در بسیاری از نواحی نیمه خشک که بارندگی آن‌ها غالباً در فصول گرم سال (بهار و تابستان) انجام می‌شود، تقریباً ۱۰ تا ۱۴ روز زودتر از گندم پاییزه کاشته می‌شود. جوی بهاره را هم تا آنجا که امکان دارد باید زودتر کاشت. البته جو نسبت به سرمای بهاره (دمای زیر صفر) نسبت به گندم حساس تر است. کشت زودتر جوی بهاره سبب می‌شود که محصول جو قبل از فرارسیدن ایام گرم و خشک، برسد. تأخیر در کشت جو سبب لاغری دانه، عملکرد پایین و… می‌شود.

نیاز کودی گیاه جو برای رشد:

جو هم مانند دیگر گیاهان خانواده گندمیان، مراحل رشد مختلفی دارد که زمان هر مرحله تحت تأثیر عوامل مختلف قرار می‌گیرد. یکی از عوامل مؤثر در رشد گیاه، خاک و البته استفاده از کود می‌باشد. نیازهای کودی جو مشابه گندم است. پایین بودن میزان نیتروژن و فسفر و تا حدی پتاسیم خاک، می‌تواند عملکرد جو را محدود نماید. البته استفاده از کود به منظور تولید حداکثر محصول، باید بر مبنای آب قابل مصرف برای گیاه باشد. همچنین برای تولید جو به عنوان خوراک دام، میزان کود مصرفی معمولاً زیادتر از کود مصرفی برای گیاه جو است که برای مصارف دیگر از جمله تهیهٔ فراورده‌های تخمیری کشت می‌شود. معمولاً مصرف ۵۰ تا ۶۰ کیلوگرم نیتروژن در هر هکتار، می‌تواند عملکرد جو را به نحو مطلوبی افزایش دهد.

 

آفات و بیماری‌های گیاه جو:

جو نسبت به بیماری‌های قارچی فوق‌العاده حساس است. سیاهک یکی از مهم‌ترین این بیماری هاست. سیاهک پنهان جو، عامل قارچی به نام U.hordei می‌باشد. در این بیماری، توده‌ای از هاگ‌های سیاه رنگ جای محتویات دانه را می‌گیرد. هاگ بیماری در سطح دانه یا داخل خاک قرار می‌گیرد. زمانی که بذر جوانه می‌زند، هاگ هم جوانه زده و به گیاه جوان حمله می‌نماید. شیوع این بیماری در خاک‌های اسیدی بیش از خاک‌های خنثی یا خاک‌های آهکی (پ. هاش بیشتر از ۷) است. سیاهک آشکار، به وسیلهٔ قارچی به نام U.gnuda ایجاد می‌شود. در این بیماری، توده‌ای از هاگ‌های سیاه رنگ، جای همه اعضای گل را می‌گیرند. پس از متلاشی نمودن گل، هاگ سیاهک با باد و باران پخش شده و به تمام کلاله‌های بوته‌های آلوده نشده هم می‌رسد و انتشار می‌یاب زنگ ساقه، زنگ برگ و زنگ‌های نواری هم از دیگر بیماری‌های قارچی هستند که به خصوص در نقاط گرم و مرطوب زیان‌های فراوانی به جو وارد می‌کنند.

جو نسبت به حمله سفیدک که عامل آن Erysiphia grarninis است بسیار حساس است. این بیماری، معمولاً در خاکی که میزان نیتروژن آن بالا باشد، بیشتر انتشار می‌یابد. البته گرد گوگرد می‌تواند این بیماری را کنترل نماید. از سایر بیماری‌های جو می‌توان پوسیدگی ریشه، لکه سیاه، سوختگی و انواع بیماری‌های ویروسی را نام برد.

 زمان برداشت محصول جو:

معمولاً جو را هنگامی که رطوبت دانه بین ۳۰ تا ۴۰ درصد باشد، برداشت می‌کنند. در این میزان رطوبت، دانه‌ها چاق تر است. با توجه به این که میزان رطوبت برای انبار کردن دانه بالاست، باید به طرق مصنوعی دانه را خشک نمود تا از گرم شدن و فساد بعدی دانه جلوگیری به عمل آید.

 

خواص غذایی مصرف جو:

۱) جو پوست کنده که هنوز سبوس آن جدا نشده ۲)جو پوست کنده که پوست آن گرفته شده‌است ۳)جو سفید که پوست وسبوس آن گرفته شده‌است و بنام جو مرواریدی معروف است. جو از نظر طب قدیم ایران سرد و خشک است

  •     غذایی بسیار مقوی است.
  •     خاصیت نرم‌کننده دارد.
  •     در قدیم از جو زیاد استفاده می‌کردند.
  •     برای نقرس مفید است.
  •     جوشانده جو داروی خوبی برای مبتلایان به تب و کم خونی و سوء هاضمه است.
  •     ماءالشعیر برای درمان سل، زخم‌های ریوی و سردرد گرم مفید است.
  •     ماءالشعیر خون ساز است و زود هضم می‌شود.
  •     ماءالشعیر را با خشخاش کوبیده برای سردرد مفید است.
  •     برای درمان نقرس پماد در جو را با آب بر روی قسمت‌های دردناک بگذارید.
  •     جو را با شکر مخلوط کرده غذای خوبی برای اطفال است.
  •     بیسکوبیت جو بهترین دارو برای درمان یبوست است و حتی نفخ و شکم درد را از بین می‌برد.
  •     سرد مزاجان باید جو را با شکر بخورند.
  •     کشک الشعیر برای مزاج‌های گرم و اسهال‌های صفراوی مفید است.
  •     برای برطرف کردن گلو درد و ورم گلو کشک الشعیر را قرقره کنید.
  •     برای پائین آوردن کلسترول از جو استفاده کنید.
  •     جو چون دارای پروتئاز می‌باشد بنابراین از سرطان جلوگیری می‌کند

جـو گیاهی است نسبتا” مقاوم که میتوان آنرا بصورت بهاره یا پاییزه ویا زمستانه کشت کرد؛کشت پاییزه گیاه جو نسبت به بقیه کشتها بهتر است زیرا در این روش گیاه فرست کافی برای رشد را خواهد داشت و در ضمن کیفیت و کمیت آن هنگام برداشت افزایش میابد؛در مورد کیفیت جو پاییزه باید گفت که دارای دانه های بزرگتر،پروتیِن بیشتر است….

تهیه زمین مناسب کشت جو:

برای تهیه زمین جـو نیاز به وسایل وماشین آلاتی است که مهمترین آنها گاو آهن برگردان دار،دیسک،لولر,شیارسازمیباشد که تمامی آنها لازم و ضروری است؛ گیاه جو نیاز به بستری نرم،هموار و خاکی با بافت silty clay دارد؛ به همین منظور باید در تهیه زمین برای کاشت جو دقت کافی ولازم را انجام داد زیرا یکی ازمهمترین مراحل کار،تهیه بستر مناسب برای بذر میباشد.

برای تهیه زمین جو اول باید با گاوآهن برگردان دار بصورت کامل خاک رااز عمقcm45-30برگردان کردو سپس برای از بین بردن کلوخه ها وهمشکل شدن کل زمین ، زمین را دیسک زد؛ دفعات دیسک بستگی به میزان کلوخه های ایجاد شده در زمین هنگام شخم زذندارد که ار ۱ الی ۳ مرتبه تئصیه میشودکه بهتر است دو بار دیسک عمود بر هم بزنیم.

شخم را در بهار میزنیم و دیسک را در پاییز یک هفته قبل از کشت میزنیم؛بهتر است از دیسک های دوطرفه و دوردیفه استفاده کنیم که کار با انها راحت تر میباشد و سریع تر انجام میگیرد.

در مرحله بعد برای یکنواخت شدن و همسطح شدن کل زمین از لولر استفاده میکنیم.

نیازهای کودی گیاه جـو:

گیاه جـو چون تقریبا” هرسال کشت میشود زمین را از نظر مواد مغذی تخلیه میکند،پس برای برگرداندن زمین به حالت عادی و پر مغذی لازم است که مواد خارج شده از زمین توسط گیاه را بصورت مکانیکی و با کود دهی به زمین اضافه کنیم.

–  کود دامی:

کود دامی برای اکثر زمینها توصیه میشودچون علاوه بر اینکه به زمین مواد مغذی میرساند باعث بهبود بافت و ساختمان خاک نیز میشود. بهترین کود دامی کود گاوی میباشد.

میزان کود دامی برای هر سالوبرای هر هکتار ار زمین حدود ۵/۱تن میباشدکه اگر این کار همه ساله انجام شود ۸۰۰-۷۰۰ کیلو هم کفایت میکند.

کود دامی بهتر است در یک جا تل انبار گردد تا بخوبی بپوسد و مواد غذایی آ ن توانایی خارج شدن را داشته باشد؛این کار یک مزیت دیگر هم دارد و آ ن این است که اگر احیانا”بذور علفهای هرز داخل کود دامی باشد در این مدت رشد کرده و از بیبن میرودچون هر هفته این کود باید زیر ورو گردد.

بهتر است به منظور جلوگیری از انتقال آفات و بیماری به زمین کشت از کودهای دامی پوسیده یک الی دو ساله استفاده شود و یا مراحل ضدعفونی و پوساندن کود دامی را انجام دهید.

برای کشت پاییزه کود دامی را باید قبل از زدن اولین شخم بصورت مساوی و هموار روی زمین ریخت و با یک بار شخم توسط گاوآهن برگردان دار آنرا به زیر زمین انتقال داد.

 –  کودهای شیمیایی:

در کشاورزی نوین کودهای شیمیایی نقش بسیار موثری در رشد گیاهان دارندچونکه میشود مقدار آنها را در زمانهای مختلف تنظیم کرد؛

کودهای شیمیایی به دو دسته تقسیم میشوند:

الف) کودهای ماکرو        ب) کودهای میکرو

کودهای ماکرو:

این کودها دارای موادی اند که گیاهان به میزان بیشتری به آنها نیاز دارند،وجود آنها لازم وضروری است وگیاه بدون آنها قادر به رشد و میوه دهی نیست؛

از جمله کودهای ماکروالمانت میشود بهازت،فسفر،پتاس،گوگرد،کلسیم ومنیزیم اشاره کرد؛که سه عنصر اول مهمترین بخش از این کودها است.البته باید به دیگر کودها هم توجه لازم را داشت تا بتوان محصول خوبی برداشت نمود .

ازت: این عنصر در گیاهان نقش حیاتی داشته که جو به مقدار کمتری به آن نیاز دارد چونکه جو و کلا” گیاهان تیرهgramineaدارای غددی در ریشه خود هستند که ازت را تثبیت میکنند؛البته چون این غدد زمانی بوجود میایند گه ریشه رشد کافی را کرده باشد پس به عنوانstarter مقداری ازت به گیاه میدهیم.

برای جو حدود ۱۵۰-۱۰۰ کیلو در هکتار ازت لازم است که چون ازت در آب محلول است بهتر است که این مقدار را در چند قسط در اختیار گیاه قرار دهیم؛

۳/۱ آنراقبل از کشت و موقع تهیه زمین استفاده میکنیم؛

۳/۱بعدی را پس از آبیاری دوم؛

و ۳/۱ انتهایی را قبل از خوشه دهی

برای زمینهای آمادگاه آبیک بهتر است که از کودهای سولفات آمونیم ویا اوره استفاده کنیم.

ازت باعث رشد گیاه میشود و در ساختمان کلروفیل شرکت دارد.

فسفر: فسفر هم یکی دیگر از عناصری است که گیاه به آن نیاز مبرم دارد؛فسفر باعث سرعت در رسیدگی محصول میشود و نیز افزایش محصول را باعث میگردد.

فسفر باید در اختیار ریشه گیاه قرار گیرد پس میفهمیم که باید به عمق زمین برگردان شود.

میزان فسفر مورد نیاز جو حدود ۷۰ کیلو در هکتار استکه تمامی آن در یک مرحله قبل از کاشت توسط دست یا دستگاه سانتریفوژ در زمین پخش میشود وسپس توسطشخم ودیسک در عمق۴۰-۳۰ سانتیمتری در دسترس گیاه قرار گیرد.

از انواع کودهای فسفره میتوان استفاده کرد ولی بهترین آنها سوپر فسفات است.

 

پتاسیم: پتاسیم در گیاه باعث سنتز و انتقال هیدروکربنها میشود ونیز یکی از کارهای مهم پتاسیم در گیاهان ایجاد حالت مقاومت به بعضی امراض ،بیماریها و نیز سرما میشود ونیز باعث افزایش کیفیت محصول و جذب آب میشود.

برای زمینهای جـو حدود ۹۰-۷۰کیلوگرم پتاسیم در هکتار لازم است که بصورت کودهای پتاسه در اختیارریشه گیاه قرارمیگیرد.

در صورت دیده شدن علایم کمبود،دیگر کودها را اضافه میکنیم.

علایم کمبود کودها در جـو:

۱- کمبود ازت باعث رنگ پریدگی و زردی برگها و کوچکی و کم رشدی جو میشود.

۲- کمبود فسفر باعث ارغوانی شدن برگها ویا ایجاد لکه های آبی وسبز روی برگها میشود.

۳- کمبود پتاسیم باعث کمی رشد گیاه و قهوه ای شدن و یا سوختگی کناره برگهای مسن میشود.

۴- کمبود گوگرد باعث زرد شدن برگهای جوان میشود . گوگرد بیشتر بصورت کودهای سولفات همراه دیگر عناصر مصرف میشود مثل سولفاتهای آهن،مس،و روی.

۵- کمبود کلسیم باعث باز نشدن برگهای جوان و چروکیدگی کناره برگها میشود.کود های کلسیم بصورت کربنات کلسیم میباشد.

۶-کمبود منیزیم باعث رنگ پریدگی برگهای مسن میگردد که این از کناره ها شروع شده وبه وسط برگها میرسد. کودهای منیزیم بصورت دولومیت همراه کلسیم دیده میشود.

کودهای میکرو:

کودهای میکرو المانت یا عناصر کم مصرف ،عناصریاند که گیاه به میزان ناچیزبه آنها نیاز داردکه عبارتند از:آهن،منگنز،مس،روی،بر،کلر و مولیبدن.

میزان مصرف آنها در خاک را نمیتوان بصورت حدودی تعیین کئد وآن بستگی به میزان عناصر موجود در خاک دارد که با آزمایشات دقیق خاکشناسی تعیین میگردد؛ولی آنچه معلوم است این است که میزان عناصر میکرو در خاکهای نواحی خشک بسیار کم میباشد.

یکی از بهترین روشهای کود دهی میکروکه زمان کم،هزینه کم،وسریع الاثر میباشد،کود دهی توسط کودهای کامل میکرو میباشدکه در بازار به عناوین مختلفیافت میشود؛مثل کودمایع کامل قطره طلا،کود مایع کامل غزال.

از این کودها برای جـو باید زمانی استفاده کرد که علایم کمبود مشاهده گردد؛

استفاده از این کودها در جو زمان برگ دهی وقبل از خوشه دهیویا هنگام خوشهدهی در غصل بهار بصورت پاششی استفاده میگردد،

میزان مصرف آن را باید از روی دستور العمل نوشته شده روی لیبل این کودها بدست آورد ولی بصورت معمول از درصد ۴در ۱۰۰۰استفاده میشود.

زمان کاشت جو:

یکی از مهمترین عواملی که در ایجاد یک محصول خوب دخالت دارد و در کنترول انسان است ،تاریخ کاشت است.

همانطور که اشاره شد جو بصورت بهاره یا پاییزه کاشته میشود.تاریخ کاشت جو پاییزه اواسط مهر ماه تا اواخر آبانماه میباشد؛که بهترین تاریخ کشت ۲۵مهر است.

البته به آب وهوای منطقه هم باید توجه کرد که اگر هوا زیاد گرم بود نباید کشت انجام گیرد.

نوع و میزان بذر جو :

در انتخاب بذر باید توجه لازم را کرد ؛چونکه بذور اصلاح شده فراوانی وجود دارد که هر کدام برای یک منطقه اصلاح شده اندو فقط در همان منطقه جواب میدهد.

ارقام مختلف جو وجود دارد مثل جـو گوهر،جو طلایه،جو زر ،جو ظفر،جو ارم،جو سینا،جو کالیفرنیاو….

چون همه ساله ارقام اصلاح شده جدیدی توسط سازمان کشاورزی به مناطق مختلف پیشنهاد میگردد،پس بهتر است از عنوان کردن یک نوع بذر حذر کرد ولی جو اصلاح شده ای که هم اکنون در منطقه آبیک استفاده میگردد همان جو گوهر میباشد.

برای میزان بذر هم نوع کاشت نقش مهمی دارد؛برای کشت دست پاش حدود۱۱۰الی۱۴۰ کیلو بذر نیاز میباشدولی برای کشت ماشینی فقط ۵۰الی۷۰ کیلو بذر نیاز میباشد.

عمق کاشت جو :

در کشتهای مکانیزه عمق کاشت بطور کامل توسط دستگاه تنظیم میگردد که برای جو حدود۵-۳سانتیمتر میباشدولی در کشت دستپاش نمیتوان عمق کاشت را یکنواخت تعیین کرد؛چونکه اول بذور توسط دست پاشیده میشوند سپس توسط دیسک به زیر زمین میروند.

روش کاشت جو:

زمین را بعد از برداشت محصول قبلی دربهار یا تابستان شخم زده و به حال خود رها میکنیم؛ درپاییز کودهای دامی و شیمیایی را طبق دستورالعمل ذکر شده در زمین پخش کرده وسپس شخم میزنیم؛ بعد از شخم بنا به نیاز ۲ مرتبه دیسک عمود بر هم میزنیم و سپس بنا به نیاز ۱الی ۲ بار توسط لولر زمین را تسطیح میکنیم؛ حال میتوانیم به دو صورت اقدام به کشت نماییم:

۱-روش دست پاش

۲-روش ماشینی (recommend)

1-در روش دست پاش بذور توسط دست در کل زمین پخش میگردد که شخص بذر پاش باید از محارت کافی برخوردار باشد؛

سپس توسط یک دیسک سبک بذور زیر خاک میروندو برای آبیاری یک بار با شیار ساز زمین شیار شیار میشود

 

2-در روش ماشینی از خطی کار غلات استفاده میکنیم،این دستگاه تمامی عوامل کاشت را کنترول میکند:

توسط این دستگاه شیاری روی زمین حفر میشود که عمق cm 4-3 را میتوان در آن تنظیم کرد ، بذور با فاصله یکسانی روی زمین میافتند و دو دیسک کوچک در انتهای دستگاه روی بذور را کاملا” میپوشاند.

پس توسط ماشین خطی کار غلات که تنظیمات لازمه آن برای جو اعمال شده و بصورت کششی به پشت تراکتور وبه محور p.t.o تراکتور اتصال یافته اقدام به کشت میکنیم وسپس آبیاری کرده و زمین را تا بهار به حال خود رها میکنیم ؛

در فصل بهار آبیاری انجام داده و ۳/۱ از کود سولفات آمونیوم را بصورت سرک به زمین اضافه میکنیم و اعمال داشت مثل کود دهی میکرو ،مبارزه با علف هرز ، مبارزه با آفات و… راانجام میدهیم و هنگام رسیدن دانه ها اقدام به درو میکنیم.

آبیاری جو :

اگر جو را بصورت پاییزه بکاریم فقط بعد از کاشت لازم است یک بار آبیاری نماییم،اگر بارندگی صورت نگرفت ۳-۲ هفته بعد یک بار دیگر آبیاری میکنیم سپس زمین را تا بهار رها کرده ودر بهار هر ۱۲۰-۱۵ روز یک بار آبیاری مینماییم.

بهترین روش آبیاری ،آبیاری تحت فشار است واز نوع آبیاری بارانی که برای جو بیشترین راندمان را خواهد داشت.ولی چون هزینه آن زیاد است و مهمتر از همه ما اینجا آب کافی نداریم وسطح زیر کشت پایین است پس پیشنهاد نمیشود.

مبارزه با علفهای هرز:

اگر زمین جو بصورت یکنواخت کاشته شود (کشت مکانیزه)دیگر فرصت رشد علف هرز وجود نداردو خود گیاه جو با سایه اندازی با علفهای هرز مبارزه میکند.ولی در هر صورت برای مبارزه با علفهای هرز پهن برگ باید از علف کش, D , 2,4استفاده کردالبته با توجه به میزان توصیه شده آن در روی لیبل موجود۳۰الی ۴۰روز بعد از کاشت.

برداشت جـو:

برداشت جو توسط دست از ۱۵سانتیمتری زمین توسط داس میتواند انجام گیرد ولی به علت پرت محصول زیاد توصیه نمیشود؛ برداشت مکانیزه توسط کمباین بهترین نوع برداشت است؛ در هنگام برداشت دانه های جو باید دارای ۴۰%رطوبت باشند ونباید زیاد خشک باشند زیرا براحتی از خوشی جدا میشوند و به زمین میریزند.

برداشت در مرحله رسیدگی فیزیولوژیک گیاه جو انجام میشود ؛یعنی زمانی کهاگر دانه جو بین دو ناخن قرار گیرد بشکند ولی له نشود؛ جو را زود تر از گندم برداشت میکنیم وقتی که اندامهای گیاه زرد شوند.

جو را باید صبح زود یا آخر شب برداشت کنیم چون حساسیت سنبله زیاد است و شکننده .

بیماریهای عمده جو:

    زنگ سیاه جو puccinia graminis

این بیماری به رنگ سیاه روی تمامی قسمتهای گیاه دیده میشود.

رنگ جوشهای آن قهوهای است،و به شکل گرد است.

در مرحله آخر فصل جوشها میترکند وگرد سیاه رنگ تولید میکنند.

گاهی اوقات جوشها به رنگ زرد بر روی برگهای جو بصورت نواری و موازی ایجاد میشوند.

روش کنترول این زنگ مختلف است ولی از قارچ کشهای زیر میتوان استفاده کرد:

قارچ کش propiconazol با نام تجاریTilt

قارچ کشcyproconazol با نام تجاری   Alto   

    سیاهک پنهان جو:Tilletia foetida

در این نوع بیماری دانه های جو از داخل مورد حمله قرار میگیرند وداخل آنها پوک شده و از گرد سیاه رنگی پر میشوندولی چون دانه جو سخت است گرد سیاه رنگ بیرون نمی ریزدوفقط وقتی دیده میشود که دانه جو کوبیده شود وبه همین جهت به سیاهک پنهان معروف است.

بنا بر این برای از بین بردن و کنترول این بیماری فقط کافی است از یذور سالم و مورد تایید استفاده کنیمویا بذور را با مانکوزب یاPCNBضد عفونی کنیم ویا اینکه از سم کربوکسین استفاده نماییم.

گیاه گندم-وهمه چیز درمورد کشت و داشت-آفات و بیماریهای گندم

گندم (نام علمی: Triticum)

به انگلیسی:Wheat و به ترکی:بوُغدا از مهم‌ترین غلات است که جزو قوت غالب مردم جهان است. این گیاه در گونه‌های وحشی و اهلی موجود است. گندم از گیاهان گلدار تک‌لپه‌ای یک ساله و تیره گندمیان و از خانواده گرامینه‌ها است.گندم منبع مهمی از کربوهیدرات است. مصرف گندم کامل باعث دریافت مواد مغذی مختلف و فیبر غذایی می‌شود.

گندم، گل آذین سنبله‌ای دارد. از هر گره آن یک برگ به وجودمی آید. سنبلچه گندم متشکل از دو گلوم و سه گلچه است. گاهی تعداد گلچه‌ها به ۹ هم می‌رسد. دانه گندم بین دو پوشش قاشق مانند به نام‌های پوشک بیرونی (لما) و پوشک درونی (پالئا) قرار گرفته‌است. برگ‌های گندم مانند برگ‌های سایر غلات (به جز ذرت و ارزن)، نازک و کم عرض بوده و زبانه‌های کوچکی دارند.

 

عناصر غذایی و مواد تشکیل دهنده دانه گندم:

 

دانه گندم از این مواد تشکیل شده‌است: ۷ تا ۱۸ درصد پروتئین (بستگی به نوع گندم دارد)، ۶۰ تا ۷۰ درصد نشاسته، ۲ تا ۲/۵ درصد سلولز (فیبر خام)، ۱/۵ تا ۲ درصد چربی و مابقی مرکب از رطوبت و مواد کانی.ظاهر فیزیکی دانه‌های گندم بسیار متنوع است. طول دانه‌های گندم از ۵ تا ۸ میلیمتر، پهنایشان از ۲/۵ تا ۴/۵ میلی‌متر و وزنشان از ۲۰ تا ۶۰ میلی‌گرم متغیر است. گستره رنگ گندم از بژ یا نخودی (معروف به گندم سفید) تا قرمز قهوه‌ای (معروف به گندم سرخ) است. بسته به عوامل مختلف اجزای تشکیل دهنده اندوسپرم دانه‌ها می‌توانند بافت نرم یا سفتی داشته باشند.

 

گندم مرکب است از اجزای زیر:

 

جوانه: تقریباً ۵/۲ درصد وزن دانه را تشکیل می‌دهد و سرشار از چربی و ویتامینها به خصوص ویتامین‌های گروه ب است. ویژگی منحصر به فرد جوانه میزان بالای چربی است. اما به دلیل سهم کم جوانه از کل دانه، درصد چربی کل موجود در دانه کم و بین ۱ تا ۱٫۵ درصداست. از آنجایی که این بخش را معمولاً در تهیه آرد گندم همراه با سبوس جدا می‌کنند، سبوس را نمی‌توان مدت زیادی انبار کرد.

 

سبوس: همان پوسته دانه‌است و تقریباً ۱۴ درصد از وزن دانه را تشکیل می‌دهد. سبوس را هم همچون گیاهک در مرحله آرد‌سازی از دانه جدا می‌کنند و معمولاً برای خوراک دام مورد استفاده قرار می‌گیرد. سبوس سرشار از سلولز است.

سبوس عملاً از ۷ لایه مجزا تشکیل شده‌است که مهم‌ترین آن‌ها لایه تستا است. تستا محل حضور رنگریزه‌ها به خصوص کارتنوئیدها است، از این جهت این لایه از اهمیت فوق‌العاده بالایی برخوردار است.

 

آندوسپرم: حاوی مواد نشاسته‌ای دانه گندم است و تقریباً ۸۳ تا ۸۷ درصد از کل دانه را شامل می‌شود. آندوسپرم دارای دانه‌های نشاسته‌ای و مواد پروتئینی است که دانه‌های نشاسته آن به‌وسیله گلوتن که یکی از پروتئین‌های موجود در دانه‌است، بهم چسبیده‌اند به‌طوری‌که ماتریکس پروتئین-نشاسته را تشکیل می‌دهند. میزان گلوتن موجود در دانه بر حسب نوع و نژاد گندم تفاوت می‌کند. لایه‌ای از آندوسپرم درست زیر سبوس واقع شده‌است که آلورون نام دارد. این لایه تک سلولی است که این لایه در فرایند آردسازی جدا می‌شود. آندسپرم بین ۱۰ تا ۱۵ درصد پروتئین دارد و بخش قابل توجهی از آن نشاسته است.

 

میزان گلوتن گندم است که مرغوبیت آن را تعیین می‌کند. گندمهای قرمز سخت بهاره و پاییزه گلوتن بیشتری دارند و به همین دلیل، ارزش تهیه نان از آن‌ها بیشتر است. چون خمیر حاصل از آردی که از لحاظ گلوتن غنی است، به دلیل داشتن حالت کشدار، قادر است که گازهای ناشی از تخمیر را بیشتر در خود نگهدارد و برای همین، خمیر بهتر ورآمده و حجمش بیشتر می‌گردد.

کیفیت پخت نان به‌طور عمده به دو فاکتور بستگی دارد: کیفیت وکمیت گلوتن خمیرنان.کمیت گلوتن در ری کردن و افزایش حجم نان مؤثر است. گندمهایی که دارای مقدار بیشتری گلوتن هستند، از لحاظ نانوایی نیز کیفیت مطلوبتری دارند. کیفیت گلوتن نمی‌تواند جانشین کمیت آن شود، زیرا گندمهایی با کیفیت خوب گلوتن ممکن است آردی که از نظر نانوایی ناپایدار و سست باشد بوجود آورند. میزان گلوتن گندم بستگی فراوانی به شرایط آب و هوایی دارد، ولی به کمک اصلاح بذر گندم می‌توان کمیت آن را افزایش داد.

شرایط جوی بیش از ارقام مختلف گندم در تغییر میزان مواد سفیده‌ای مؤثر و حداکثر میزان گلوتن را می‌توان در نواحی گرم به دست آورد. آب و هوا به میزان ۷۰ درصد و نوع رقم به میزان ۳۰ درصد در مقدار گلوتن دانه مؤثر است. در نانوایی کیفیت گلوتن نیز مانند کمیت آن قابل اهمیت است. کیفیت گلوتن به استقامت آن در برابر فشار گازهای ایجاد شده از تخمیر و همچنین پایداری آن در مقابل ازدیاد حجم و شل شدن خمیر (بدون آنکه پاره شود) بستگی دارد. به عبارت دیگر خمیر بایستی هنگام خمیرگیری مدتی پایداری کرده وبزودی شل نشود. بدین ترتیب جدار حبابهای هوای داخل خمیر زود پاره نشده و بالنتیجه نان حجم بیشتری پیدا می‌کند. در ورآمدن خمیر بایست تخمیر زیادی صورت گیرد تا مقدار گازهای حاصله فراوانتر شده و حجم نان افزایش یابد.

کیفیت گلوتن گیاه عمدتاً به وسیله پیشینه ژنتیکی آن تعیین می‌شود: کیفیت گلوتن نمی‌تواند به وسیلهٔ تغییرات در شرایط محیط یا با استفاده از کودها تغییر یابد. سطوح بالاتر پروتئین که عمدتاً سبب افزایش کیفیت نانوایی می‌شود، از خوب بودن کیفیت گلوتن حکایت دارد. سطوح بالاتر آن در رقم با کیفیت پائین پروتئین، فقط سبب پیشرفت بسیار محدودی در کیفیت نانوایی می‌شود.

جهت افزایش کیفیت نانوایی آرد باید از یک طرف درصد رشد و نمو را که موجب بهبود کیفیت گلوتن می‌گردد زیاد نمود (مانند کیفیت گندم Manitoba) و از طرف دیگر کمیت گلوتن را با کمک روش‌های به نژادی فزونی داد (برای نمونه در آلمان غربی میزان گلوتن از ۱۹درصد به۲۵–۲۳ درصد افزایش یافته‌است) و بالاخره باید درصد بلغور یا سبوس را کاهش داد(۶٪). همچنین در اثر افزودن نمک طعام (به مقدارکم) به خمیر، ثبات و استحکام گلوتن زیاد می‌شود و تحمل خمیر در هنگام زدن و مخلوط کردن افزایش می‌یابد (غلظت زیاد نمک سبب تضعیف پایداری و استحکام خمیر می‌گردد).

گلوتن از دو جزء گلوتنین (محلول در باز ضعیف) و گلیادین (محلول در الکل نسبتاً قوی) تشکیل شده‌است که گلوتنین عامل چسبندگی خمیر و گلیادین عامل کشسانی خمیر است، برای جداسازی گلوتن از نشاسته از دستگاه گلوتن شوی گلوتامیک استفاده می‌شود و جداسازی گلوتنین و گلیادین با سانتریفیوژ گلوتن در دورهای بالا انجام می‌شود. خمیر خوب خمیری است که دارای مقادیر متناسبی از هر دو جزء باشد. بنابرنظر ایرانی (۱۳۸۵) درصد گلوتن مرطوب باید از ۲۷ کمتر نباشد و شاخص گلوتن (عددکیفیت گلوتن) باید در رنج ۹۰–۵۰ باشد.

به‌نظر می‌رسد که در شرایط تنش، به دلیل افزایش شدید انباشت پروتئین‌های گلیادین (پروتئین‌های گلیادین، پروتئین‌های شبه شوک حرارتی بوده و مقاومت گیاه را در برابر تنش‌های غیر زنده بالا می‌برند) و کاهش اندک مقادیر پروتئین‌های گلوتنین، شاخص گلوتن (نسبت گلوتنین به کل گلوتن) با کاهش مواجه شده و در نتیجه قدرت و کیفیت خمیر کاهش یابد.

 

شرایط مناسب برای رشد گندم

 

خاک شنی و رُسی عمیق با زهکشی خوب، برای رشد گندم مناسب است. اصولاً میزان عملکرد گندم در شرایط دیم (آبیاری با باران)، در خاکهای ریز بافت بیشتر است. چون این قبیل خاکها قادرند آب را بهتر و به مدت طولانی‌تر در خود نگهدارند. اما در شرایط آبی (که کشاورز خود گیاه را آبیاری می‌کند)، معمولاً گندم زیاد تحت تأثیر بافت خاک خود قرار نمی‌گیرد. گندم هم مانند سایر گیاهان نمی‌تواند در خاک خشک جوانه بزند.

گندم بهاره به دلیل ذخیره شدن رطوبت زمستانی در خاک، همواره رطوبت مورد نیاز خود را دارد. اما رطوبت خاک گندمهای پاییزه معمولاً فرایند جوانه‌زنی را با مشکل مواجه می‌نماید. اگر برای جوانه زنی یا رشد اولیه جوانه، خاک رطوبت کافی نداشته باشد بذرها ممکن است بپوسند یا در معرض صدمات ناشی از سرما قرار گیرند.

 

آب و هوای مناسب برای رشد گندم

 

شرایط مناسب برای رشد گندم، آب و هوای خنک در دوره رشد رویشی، آب و هوای معتدل در دوران تشکیل دانه و آب و هوای گرم و خشک در زمان برداشت محصول است؛ بنابراین در مناطقی که زمستانهای سخت دارند، کشت گندم با مشکلاتی از قبیل سرمازدگی زمستانی مواجه می‌شود. البته باید بدانیم که گندم در برابر خشکی مقاومت چندانی ندارد و نمی‌تواند به مدت طولانی، خشکی و کم‌آبی را تحمل نماید.

اما قادر است خود را با شرایط خشک تا حدی تطبیق داده و با تشکیل یاخته‌های کوچک‌تر که در نهایت سبب تشکیل برگ‌های کوچک شده و در نتیجه روزنه‌ها کوچک‌تر می‌شود، سطح تعریق را کاهش دهد و از اثرات سوء کم‌آبی تا حدی محفوظ بماند.

 

آفات و بیماریهای گیاه گندم

 

سن گندم (Eurygaster integriceps) پس از ملخ یکی از خطرناکترین آفات گندم است و سالیانه خسارت زیادی به مزارع گندم وارد می‌سازد.

خسارت سن در دو مرحله مختلف صورت می‌گیرد: درنخستین مرحله و در فصل بهار حشرات کامل به مزارع غلات مخصوصاً گندم روی می‌آورند و با مکیدن شیره سلولی گیاه باعث پژمردگی آن می‌گردند. در مرحله دوم پوره‌ها پس از خروج از تخم روی خوشه‌ها می‌روند و دانه‌ها را نیش زده و از محتوای دانه تغذیه می‌کنند و سبب کوچک شدن دانه می‌شوند. این حشره با نیش زدن دانه‌ها آنزیم پروتئاز را وارد آن‌ها نموده و در نتیجه پروتئین گندم در محل نیش تجزیه شده و گلوتن سیال و آبکی می‌شود که این امر سبب ریختن و ضایع شدن خمیر در هنگام پخت می‌شود و اگر نان به صورت نان حجیم تهیه شود، چون گلوتن قدرت نگهداری گازکربنیک حاصل ازتجزیه گلوتن را ندارد و در مغز نان خلل و فرج تشکیل نمی‌شود، مغز این‌گونه نانها اغلب نپخته‌است و حالت پوکی نان سالم را ندارد و در صورت دیدن حرارت بیشتر، سخت و استخوانی می‌شود.

بررسیها نشان می‌دهد که بیشترین مقدار تغذیه سن ازگندم در زمان ظهور سن‌های نسل جدید بوده و خسارت کیفی سن در مرحله زایشی (عمدتاً در مراحل شیری وخمیری دانه وبا شدت کمتری در مرحله سخت شدن دانه) وارد می‌شود.

همچنین گفته می‌شود که زودرسی گیاه و متعاقب آن امکان برداشت زودهنگام محصول، چنانچه سبب عدم همزمانی زمان رسیدگی گیاه با ظهور نسل جدید سن گردد می‌تواند سبب کاهش خسارت کمی وکیفی سن به سنبله‌های گندم گردد. بطورکلی درصد سن زدگی گندم از ۲ تا ۳ درصد نباید تجاوز کند. گندمهای با درصد سن زدگی بیش از این مقدار به تنهایی قابل مصرف نبوده و باید با نمونه‌های با کیفیت بالا مخلوط شوند یا اینکه مواد بهبود دهنده مثل اسیداسکوربیک ویا گلوتن به آن‌ها اضافه شود و سپس مورد استفاده قرار گیرند.

 

امروزه اثبات شده‌است که بین مقدار سختی دانه و درصد سن زدگی دانه‌ها ارتباط معکوس وجود دارد، یعنی هرچه سختی دانه‌ها بیشتر باشد درصد سن زدگی کمتراست، همچنین تنش سبب افزایش درصد سن زدگی می‌شود. برای تعیین درصد سن زدگی ابتدا۱۰۰گرم دانه گندم را وزن کرده، سپس دانه‌های سن زده را جدا و با توزین آن‌ها درصد سن زدگی نمونه را محاسبه می‌کنیم. شایان ذکر است که محل نیش حشره به صورت یک لکه کوچک که اطراف آن به رنگ کرم روشن درآمده، قابل مشاهده و شناسایی است.

 

زنگ گندم

 

زنگ گندم را، قارچی به نام Puccinia پیچینیا ایجاد می‌کند. مهم‌ترین بیماری گندم به‌شمار می‌رود که شامل زنگ ساقه، زنگ برگ، زنگ خطی و زنگ نواری می‌شود. شرایط محیطی مساعد برای ایجاد این نوع آفت، آب و هوای گرم تا گرم مرطوب است. تشکیل حفره‌های قرمز یا سیاه که حاوی اسپورهای تولید مثل در سطح ساقه، برگ، غلاف و … از علائم این بیماری هستند. این قارچها از کارایی گیاه در مصرف آب می‌کاهند، بافتهای گیاه را تخریب می‌کنند و تعداد دانه‌های موجود در سنبله را مانند زمانی که گیاه به کمبود آب دچار شده، کاهش می‌دهند.

 

سیاهک گندم

 

سیاهک گندم یکی از بیماری‌های قارچی گندم است که می‌تواند به صورت سیاهک آشکار، سیاهک برگ، سیاهک پنهان معمولی و … ظاهر گردد. سیاهک پنهان، مهم‌ترین و رایج‌ترین و در عین حال، مخرب‌ترین نوع سیاهک است که خسارت زیادی مخصوصاً به گندم پاییزه وارد می‌آورد.

 

پوسیدگی جوانه و ریشه

 

بیماریهایی هستند که قارچها آن‌ها را بوجود می‌آورند. این بیماری‌ها هم خسارات زیادی را به محصول گندم وارد می‌کنند. در گذشته، ضدعفونی نمودن بذر با ترکیبات جیوه‌ای تا حدی از این بیماری‌ها جلوگیری می‌نمود. اما امروزه اغلب از کاربامات و هگزا کلرو بنزن برای نابودی این بیماری‌ها استفاده می‌کنند.

 

روش صحیح کشت گندم دیم

 

مرحله اول – تهیه بستر مناسب جهت کشت گندم دیم

 

هدف از تهیه بستر در زراعت گندم دیم نرم کردن خاک زراعی برای کشت یکنواخت بذر، از بین بردن علف های هرز و در نهایت ایجاد شرایط مطلوب در خاک مزرعه جهت رشد و نمو گیاه می باشد.

تهیه بستر زراعی در زراعت گندم دیم بستگی به ادوات در دسترس کشاورزی دارد و نمی توان نسخه مشخصی از روشهای خاک ورزی را برای تمام کشاورزان در نظر گرفت.

اکثر کشاورزان از گاوآهن برگرداندار برای شخم استفاده می کنند چون بیشتر از سایر ادوات شخم در دسترس می باشد.

در منابع علمی برای آماده کردن زمین در زراعت های دیم جهت حفظ رطوبت خاک زراعی استفاده از گاوآهن های قلمی و پنجه غازی توصیه می شود.

زیرا این گاوآهن ها علاوه بر اینکه خاک را بر نمی گردانند تا رطوبت ذخیره شده در خاک حفظ شود، محاسن دیگری چون سبکی وزن و سرعت عمل بیشتر و کاهش هزینه و استهلاک ادوات را نیز دارند.

بیشتر از این ادوات برای عملیات شخم در سال آیش استفاده می گردد تا رطوبت موجود در خاک ناشی از بارندگیهای پاییزه و بهاره در سال آیش در خاک ذخیره گردد.

خاک ورزی با گاو آهن های قلمی و پنجه غازی در حفظ ذخیره رطوبت بسیار موثرتر است و حتی موجب جوانه زدن بذور کشت شده قبل از وقوع اولین بارندگی موثر پاییزه می گردد.

در صورت رعایت تناوب آیش-گندم، یک بار شخم در اواسط بهار و یک بار در اواخر بهار برای مبارزه با علف های هرز و آماده سازی زمین برای کشت در پاییز توصیه می شود.

در صورتی که مزرعه علف هرز زیادی نداشته باشد، یک مرحله شخم در اواخر بهار در صورت مناسب بودن رطوبت خاک توصیه می گردد.

نکته مهمی که کشاورزان گندم کار دیم باید رعایت نمایند این است که با عملیات بیش از حد خاک ورزی، خاک سطح مزرعه را بسیار نرم و به عبارت دیگر خاک را پودر نکنند، چون در صورت وقوع بارندگی شدید بعد از کشت، خاک مزرعه سله می بندد و خروج گیاهچه گندم را با مشکل مواجه می سازد و به همین دلیل درصدی از گیاهچه ها توانایی خروج از خاک را ندارند، که این موضوع موجب می گردد سطح سبز مزرعه کاهش یابد.

همچنین بسیاری از گیاهچه ها نیز به دلیل سله بسیار دیر از خاک خارج می شوند و گیاه ضعیفی در سطح مزرعه تولید می گردد و توان محصول مزرعه را کاهش می دهد.

برای جلوگیری از این مشکل مزرعه باید طوری آماده شود که کلوخه هایی به قطر بین ۵ تا ۱۰سانتیمتر در سطح خاک مزرعه ایجاد گردد.

معمولا در اکثر مناطق دیم ایران در مناطق سرد و معتدل سرد، زراعت حبوبات دیم مانند نخود بهاره و پاییزه، عدس پاییزه توصیه می گردد.

در صورت رعایت تناوب و کشت محصولات فوق در تناوب با گندم، برای تهیه زمین توصیه می گردد که بلافاصله بعد از برداشت این محصولات، عملیات شخم انجام شود.

چون رطوبت خاک در حدی است که عملیات شخم به خوبی انجام می شود و کلوخ های بزرگ در مزرعه ایجاد نمی گردد.

در پاییز قبل از کشت کافیست که این مزرعه با دیسک یا ماله برای عملیات کشت با بذر کار تسطیح گردد. به این ترتیب با رعایت این نکته با حداقل هزینه مزرعه برای کشت آماده می گردد.

یکی از روشهای موثر برای مبارزه با این آفت در مزارع آلوده عملیات خاک ورزی است، که در زیر به آن اشاره می شود.

 

عملیات خاکورزی در گندم دیم :

 

نخستین مرحله برای زراعت محصولات دیم آماده سازی زمین تحت عنـوان عملیـات خـاک ورزی صـورت می گیرد شامل دو بخش خاک ورزی اولیه و ثانویه می باشد.

خاک ورزی اولیـه عمومـاً در عمـق بـیش از ۱۵سانتی متر خاک انجام می شود، و هدف های اصلی و مورد انتظار از آن، باز نمودن ذرات خاک جهـت نفـوذ آب، هوا و ایجاد محیطی مناسب برای رشد و توسعه ریشه می باشد.

در مناطق دیـم اصـول حـاکم در عملیـات زراعی بایستی با هدف ایجاد شرایط مناسب به منظور اسـتفاده بهینـه از نـزولات آسـمانی و حفاظـت از خـاک باشد.

 

عملیات خاکورزی در زمین گندم

انتخاب وسیله خاکورز در شرایط دیم :

نوع وسیله خاکورز در شرایط دیم به فاکتورهایی نظیر:

نوع و مقدار علفهای هرز، ساختمان و بافت خاک، نوع تناوب زراعی، طول دوره آیش، پتانسیل فرسایش، میزان بارندگی و زمان انجام عملیات خاکورزی بستگی دارد.

 

در سیستمهای مختلف تناوب، ذخیره آب در خاک از مسائل اصلی تولید محصولات دیم در نواحی نیمه خشک و نیمه مرطوب است، به نحوی که گیاه بعدی دچار تشنگی شدید نشده و تولید مناسبی را داشته باشد.

نتایج بررسی های انجام یافته در مناطق سردسیر کشور (آذربایجان شرقی) نشان داده که در سیستم تناوب آیش– گندم استفاده از گاوآهن قلمی در پاییز، بیشترین میزان عملکرد محصول (۱۸۲۵کیلوگرم در هکتار ) را دارا بوده است.

بر اساس همین تحقیقات، کاربرد گاوآهن قلمی در پاییز + استفاده از پنجه غازی در بهار، نسبت به سایر روشهای خاکورزی، از میزان رطوبت وزنی بیشتری برخوردار بوده به طوری که میزان رطوبت خاک در زمان قبل از کاشت گندم در عمق ۲۰-۱۰ سانتیمتری خاک بیش از سایر روش ها (۲۳/۱۷ %رطوبت وزنی) بود.

 

مرحله دوم – بذر کار مناسب کشت گندم دیم :

 

بهترین بذر کار برای کشت در شرایط دیم، بذر کاری است که بذر را بطور یکنواخت در سطح مزرعه پخش کند و در عمق مناسب قرار دهد.

در شرایط زراعت گندم دیم در ایران در برخی از مناطق که تراکتورها ضعیف، فرسوده و چندان قوی نیستند بذرکارها باید سبک و قابل حمل و کشش در سطح مزرعه توسط این تراکتورها باشند.

بهتر است که بذرکارها مخزن کود جداگانه داشته باشند تا همزمان کود و بذر را با یک بار تردد تراکتور در مزرعه پخش کند و ضمنا قادر باشد که کود را به صورت نواری در زیر ردیف های کشت قرار دهد تا بازدهی مصرف کود افزایش یابد.

یکی از مسائل و مشکلات زراعت گندم دیم در ایران، فاصله بیش از حد بین ردیف های کشت، در مزارعی است که توسط برخی از بذرکارهای موجود کشت می شوند.

در بهترین شرایط نحوه پخش بذر در زراعت گندم دیم باید طوری باشد که فضای مساوی در اختیار تک تک بذرها قرار گیرد.

بعنوان مثال اگر وزن هزار دانه بذر گندمی ۳۵ گرم باشد و تراکم کشت را ۴۰۰ بذر در متر مربع در نظر بگیریم ( ۱۴۰ کیلوگرم در هکتار) و اگر بخواهیم فضای مساوی در اختیار هر بذر قرار بگیرد،

فاصله هر بذر از بذر دیگر باید ۵ سانتیمتر باشد و به عبارت دیگر بذور باید در چهار گوشه یک مربع به اضلاع ۵ سانتیمتر قرار بگیرند و بنابراین در بهترین شرایط فاصله بین ردیف های کشت باید ۵ سانتیمتر باشد و فاصله هر بذر روی ردیف کشت نیز باید ۵ سانتیمتر باشد و بهترین بذر کار برای کشت گندم دیم بذر کاری است که این قابلیت را داشته باشد، ولی بذر کارهای موجود در بازار فعلاً این توانایی را ندارند.

در صورتیکه مزارع گندم دیم به این روش کشت شود، گیاهچه های گندم فضای کافی و بدون رقابتی برای جذب نور و جذب مواد غذایی از خاک برای رشد اولیه قوی دارند و سریع سطح خاک را می پوشانند تا از تبخیر سطح جلوگیری نمایند و با علف های هرز بهتر رقابت کنند.

در صورتیکه فاصله بین ردیفهای کشت مثلا ۱۷ تا ۲۵ سانتیمتر، برای کشت ۴۰۰ بذر در متر مربع در نظر گرفته شود، فاصله بین بذور بر روی ردیف های کشت بیش از حد کم می شود

ولی فاصله بین ردیفهای کشت بیش از حد زیاد می شود، که این موضوع دلیل علمی قانع کننده ای ندارد.

مدلهایی از بذر کار در بازار یافت می شوند که فاصله ردیف های کشت در آنها برابر ۱۰ سانتیمتر است و این بذرکارها بیشتر برای زراعت گندم آبی و کشت در شرایطی طراحی شده است که خاک مزرعه به خوبی آماده شده باشد.

با توجه به مطالب ذکر شده در بالا، بذر کاری برای زراعت غلات دیم مناسب است که فاصله ردیف های کشت آن به ۵ سانتیمتر نزدیک تر باشد.

بنابراین بذر کاری با فاصله ردیف ۱۰ سانتیمتر بهتر از بذرکاری با ردیف کشت ۱۵ سانتیمتر است.

برخی از کشاورزان که با رعایت اصول صحیح زراعی و داشتن امکانات کافی برای آماده سازی خاک مزرعه، از بذرکارهای گندم آبی با فاصله ردیف کشت ۱۰ سانتیمتر برای کشت گندم دیم استفاده می کنند.

 

میزان بذر :

 

میزان بذر بر اساس تعداد ۳۵۰-۳۰۰ دانه در متر مربع بر اساس وزن هزار دانه در ارقام گندم نان (حدود ۱۴۰-۰۱۱۰کیلوگرم در هکتار) خواهد بود.

توجه : در مناطقی با بارندگی کمتر و خطر خشکی ممتد و گرما توصیه می شود که میزان بذر ۱۰ درصد کمتر از مقدار بذر توصیه شده در نظر گرفته شود.

 

تاریخ کاشت :

 

کشت گندم در ایران صرف نظر از تیپ رشد ارقام و واریته های مختلف آن (زمستانه، بهـاره و بینـابین ) عمومـاً در فصل پائیز انجام میگیرد.

کاشت بذر در خاک خشک برای بسیاری از گیاهان مخاطره آمیز است چون بارندگی ممکن است جهت جوانه زدن کافی، ولی برای سبز شدن و ادامه رشـد گیـاه کـافی نباشـد، ولـی گیاهانی نظیر گندم و جو که می توانند بطور مؤثری چند دوره خشکی بین جوانه زدن و سبز شدن کامـل را تحمل نمایند را می توان در این شرایط کشت نمود.

خطر کاشت در خـاک خشـک بـا در نظـر گـرفتن احتمال افزایش عملکرد که در اثر طولانی تر شدن فصل رشد و استفاده مؤثر از نـزولات آسـمانی ابتـدای فصل رشد حاصل می شود قابل توجیـه اسـت.

بایـد زمـان کاشـت گنـدم مـوقعی باشـد که در صـورت وقـوع بارندگی موثر، فرصت زمانی لازم برای رشد اولیـه گیاهچـه هـا در پـائیز بـرای ورود بـه فصـل زمسـتان و سـرما (ورنالیزاسیون) وجـود داشـته باشـد.

تغییـرات دمـا در مزرعـه بـر میـانگین تعـداد بـذرهای جوانـه زده، سـرعت جوانه زنی و سبزشدن یکنواخت تأثیر میگذارد.

 

تاریخ کشت مناسب برای گندم دیم در اقلیم سرد شامل:

 

1 -در مناطق خیلی سرد کوهستانی از اواخر شهریور لغایت نیمه اول مهرماه قبل از اولین بارندگی موثر پاییزه

۲ -در مناطق سردسیر از اول مهرماه لغایت ۲۵ مهر ماه و قبل از از اولین بارندگی موثر پاییزه.

کتاب: کاشت گندم در مناطق سر- وزارت جهاد کشاورزی-.پی.دی.افPDF

 

روش کاشت :

 

استفاده از خطی کار با فاصله خطوط کشت ۱۷- ۱۵ سانتی متر در گندم.

استفاده از خطی کار با قابلیت جایگذاری کود در زیر بذر ) کود ۶ سانتیمتر زیر بذر.

اگر از دستگاه های کاشت مستقیم برای کشت گندم استفاده شود، پیشنهاد می شود از دستگاه هایی که دارای شیار بازکن تیغه ای دارند استفاده شود، چون این دستگاهها می توانند کود را در عمق ۴ سانتیمتر زیر بذر جایگذاری کنند، در حالیکه دستگاه های کشت مستقیم با شیاربازکن بشقابی فقط توانایی جایگذاری کود تا ۲ سانتیمتر زیر بذر را دارند.

 

دستیابی به فاصله ردیف های کم (کمتر از ۱۵ سانتی متر) امری مهم در زراعت غلات دیم می باشد.

چرا که فاصله زیاد بین دو ردیف کشت موجب رشد بیشترعلف های هرز، افزایش تبخیر و از همه مهم تر عدم یکنواختی بذر در واحد سطح (افزایش تراکم در روی ردیف ) و موجب کاهش عملکرد محصول خواهد شد.

لذا خطی کارهایی با فاصله خطوط کمتر و نیز دارای قابلیت حفظ فواصل خطوط در حین کاشت تاثیر مثبتی برروی عملکرد گندم می توانند داشته باشند.

 

عمق کاشت :

 

در مناطق سردسیرکشور عمق کاشت مناسب گندم دیم ۴ الی ۵ سانتیمتر در نظر گرفته می شود.

از عواملی که در عمق کاشت گندم مؤثرند می توان به ویژگیهای رقم از نظر طول کلئوپتیل، اندازه و میزان پروتئین دانه اشاره نمود.

کاشت عمیق موجب کاهش درصد سبز وکاهش تعداد پنجه بارور شده که کاهش عملکرد را به دنبال خواهد داشت.

تاثیر منفی کاشت عمیق در کشت های دیر به دلیل کند شدن سرعت جوانه زنی در خاک سرد بیشتر نمایان می شود.

بررسیهای انجام یافته بیانگر کاهش درصد سبز در عمق های بیشتر از ۱۲- ۱۰ سانتی متر می باشد.

تذکر: منظور از عمق کاشت، مقدار خاک قرار گرفته بر روی بذر می باشد.

 

 

راهنمای کاشت،داشت و برداشت گندم آبی در استان خوزستان-اعضای هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی منابع طبیعی استان خوزستان-پی.دی.اف.PDF

 

کشت گندم آبی و دیم، معرفی ارقام مناسب برای اقلیم سرد و گرم

 

 

اﻧﺘﺨﺎب ﺻﺤﻴﺢ ﻧﻮع رﻗﻢ ﮔﻨﺪم، ﺗﻬﻴﻪ و ﻣﺼﺮف ﺑﻪ ﻣﻮﻗﻊ و ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻧﻬﺎده‌ﻫﺎ، ﻓﺮاﻫﻢ کردن و ﺑﻪ ﻛﺎرﮔرفتن ادوات و ﻣﺎﺷﻴﻦ‌آﻻت ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮای شخم وکاشت، تغذیه مناسب وکنترل آﻓﺎت و ﺑﻴﻤﺎری‌ها و رعایت تناوب کشت عوامل داشتن مدیریت مناسب کاشت گندم است.

برای کشت گندم آبی کشور از نظر آب و هوایی به چهار ناحیه تقسیم می‌شود:

  • اﻗﻠﯿﻢ ﮔﺮم و ﻣﺮﻃﻮب ﺳﻮاﺣﻞ درﯾﺎی ﺧﺰر
  • اقلیم گرم و خشک جنوبی
  • اﻗﻠﯿﻢ ﻣﻌﺘﺪل ﻓﻼت ﻣﺮﮐﺰی
  • اﻗﻠﯿﻢ ﺳﺮد کوهستانی

 

 

برای کشت گندم دیم کشور از نظر آب و هوایی به سه ناحیه تقسیم می‌شود:

 

اقلیم سرد:

 

اقلیم سرد با متوسط بارندگی متوسط(متوسط بارندگی بین ۳۰۰ تا ۴۸۰ میلی‌متر): این اقلیم شامل اﺳﺘﺎن‌ﻫﺎی آذرﺑﺎﯾﺠﺎن ﺷﺮﻗﯽ، ﻏﺮﺑﯽ، ﮐﺮدﺳﺘﺎن، زﻧﺠﺎن، اردﺑﯿـﻞ، ﻣﻨـﺎﻃﻖ ﺳﺮدﺳـﯿﺮی و ﻗﺴﻤﺖ ﻫﺎﯾﯽ از اﺳﺘﺎن ﻗﺰوﯾﻦ، ﭼﻬﺎر ﻣﺤﺎل و ﺑﺨﺘﯿﺎری، ﻓﺎرس، ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎه و ﮐﻬﮕﯿﻠﻮﯾﻪ و ﺑـﻮﯾﺮ اﺣﻤـﺪ

اقلیم سرد با باران کم(متوسط بارندگی کمتر از ۳۰۰ میلی‌متر): اﺳﺘﺎن ﻫﺎی ﻫﻤﺪان، ﺳﻤﻨﺎن، ﻣﺮﮐﺰی و ﻗﺴﻤﺘﯽ از ﺷﻤﺎل ﺧﺮاﺳﺎن

 

اقلیم معتدل:

 

 اقلیم معتدل با بارندگی متوسط به بالا(متوسط بارندگی بین ۳۰۰ تا ۴۸۰ میلی‌متر): اﺳﺘﺎنﻫﺎی ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎه، ﺗﻬﺮان و ﻗﺴﻤﺖ ﻫﺎﯾﯽ از اﺳﺘﺎنﻫﺎی ﻟﺮﺳﺘﺎن، اﯾﻼم، ﻗﺰوﯾﻦ، ﭼﻬﺎر ﻣﺤﺎل ﺑﺨﺘﯿـﺎری و فارس

 اقلیم معتدل با بارندگی کم(متوسط بارندگی کمتر از ۳۰۰ میلی‌متر): ﺷﺎﻣﻞ ﻗﺴﻤﺖ ﻫﺎﯾﯽ از اﺳﺘﺎنﻫﺎی ﺧﺮاﺳﺎن، ﻣﺮﮐﺰی، اﺻﻔﻬﺎن و ﻓﺎرس

 

 اقلیم گرمسیر:

اقلیم با بارندگی متوسط و بالا(متوسط بارندگی بین ۳۰۰ تا ۴۸۰ میلی‌متر): اﺳﺘﺎن ﻫﺎی ﮔﻠﺴـﺘﺎن، ﻣﺎزﻧـﺪران، اﯾـﻼم،  ﮔـﯿﻼن، ﺧﻮزﺳـﺘﺎن و قسمت‌هایی از اﺳـﺘﺎن ﻫـﺎی ﻟﺮﺳـﺘﺎن،ﮐﻬﮕﯿﻠﻮﯾﻪ و ﺑﻮﯾﺮاﺣﻤﺪ، ﻓﺎرس و ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎه

اقلیم گرم با بارندگی کم(متوسط بارندگی کمتر از ۳۰۰ میلی‌متر): اﺳﺘﺎن ﻫﺎی ﺑﻮﺷﻬﺮ، ﻫﺮﻣﺰﮔﺎن، ﺳﯿﺴﺘﺎن و ﺑﻠﻮﭼﺴﺘﺎن، ﺧﻮزﺳﺘﺎن و ﻗﺴﻤﺘﯽ از اﺳـﺘﺎن ﺧﺮاﺳـﺎن

عملیات خاکورزی: هدف از خاک‌ورزی در کاشت غلات دیم زیر و روکردن خاک، نرم کردن و نفوذپذیر کردن خاک نسبت به آب، هوا و ریشه، از بین بردن شیب زمین، افزایش قابلیت نگهداری آب و زیرخاککردن بقایای گیاهان برای استفاده از آنها است. شامل خاک‌ورزی اولیه(شخم عمیق) و خاک‌ورزی ثانویه است.

روش‌های تشخیص عنصر غذایی گیاه: برای تعیین مقدار عناصر خاک باید آزمایش تجزیه خاک اجام داد.

کاربرد کودهای ازته باید در چند نوبت(کاشت، پنجه زنی، ساقه دادن، گلدهی وگرده افشانی) به شکل سرک انجام باشد. کودهای فسفره مانند سوپر فسفات تریپل قبل از کاشت و کودهای پتاسیمی مانند سولفات پتاسیم و کلرید پتاسیم دو قسمت شود(یک قسمت قبل از کاشت به همراه کمی کود ازته و یک قسمت در زمان ساقه رفتن) داده شود.

 

انتخاب نوع بذر:

ضدعفونی کردن بذر، داشتن ویژگی‌هایی مثل ﻣﻘﺎوﻣـﺖ ﻧﺴـﺒﺖ ﺑـه آﻓﺎت و اﻣﺮاض ﻣﻨﻄﻘﻪ، ﺑﺎﻻ ﺑﻮدن ﻛﻴﻔﻴﺖ ﻧﺎﻧﻮاﻳﻲ، ﺧﻠﻮص ﺑﺬر

 

تعدادی از ارقام گندم آبی مناسب برای نان در مناطق سرد:

نوع رقم تیپ رشد مقدار بذر مورد نیاز(کیلوگرم در هکتار) زمان برداشت
اﻟﻮﻧﺪ ﺑﻴﻨﺎﺑﻴﻦ ۱۸۰-۲۰۰ اواخر خرداد تا اوایل تیر ماه
زرﻳﻦ زﻣﺴﺘﺎﻧﻪ ۱۹۰-۲۰۰ دهه دوم تیر
ﭘﻴﺸﮕﺎم ﺑﻴﻨﺎﺑﻴﻦ ۱۶۰-۱۸۰ دهه دوم تیر
اروم ﺑﻴﻨﺎﺑﻴﻦ ۱۶۰-۱۸۰ دهه دوم تیر
ﻣﻴﻬﻦ زﻣﺴﺘﺎﻧﻪ ۱۸۰-۲۰۰ دهه دوم تیر
زارع زﻣﺴﺘﺎﻧﻪ ۱۸۰-۲۰۰ دهه دوم تیر

 

تعدادی از ارقام گندم آبی مناسب برای نان در مناطق گرم:

 

ارﻗﺎم ﮔﻨﺪم ﻧﺎن ﺑﻬﺎره ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮای ﻛـﺸﺖ در اﻳـﻦ اﻗﻠـﻴﻢ ﺷـﺎﻣﻞ رﻗـﻢ ﻛﻮﻫﺪﺷـﺖ، ﻛـﺮﻳﻢ، زاﮔﺮس، ﻗﺎﺑﻮس و ﮔﻬﺮ اﺳﺖ. ارﻗﺎم ﮔﻨﺪم دوروم ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮای ﻛﺸﺖ در اﻗﻠﻴﻢ ﮔﺮم دﻳﻢ ﺷﺎﻣﻞ ﺳﻴﻤﺮه، دﻫﺪﺷﺖ و ﺳﺎﺟﻲ هستند ﻛﻪ ﻛﻴﻔﻴﺖ ﺧﻮﺑﻲ دارﻧﺪ و ﺑﻪ ﺑﻴﻤﺎری ﻫﺎی زﻧﮓ زرد و ﻗﻬﻮه‌ای ﻣﻘﺎوم‌اﻧﺪ. در اﺳﺘﺎنﻫﺎی ﮔﺮم و ﻣﺮﻃﻮب ﺷﻤﺎل ﻛﺸﻮر مانند ﮔﻠـﺴﺘﺎن، ﻣﺎزﻧـﺪران، و ﻣﻐـﺎن (ﻛـﻪ ﺑﻴﻤـﺎری زﻧﮓ و ﻓﻮزارﻳﻮم ﺷﺎﻳﻊ اﺳﺖ) ﻛﺸﺖ ارﻗﺎم ﻗﺎﺑﻮس، ﻛﻮﻫﺪﺷﺖ و ﻛﺮﻳﻢ ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻣﻲ ﺷﻮد.

 

نوع رقم زمان برداشت مقدار بذر مورد نیاز(کیلوگرم در هکتار) زمان کاشت
چمران نیمه دوم اردیبهشت ۱۵۰-۱۶۰ اول تا ۱۵ آذر
افلاک نیمه دوم اردیبهشت ۱۷۰-۱۸۰ اول تا ۱۵ آذر
چمران۲ نیمه دوم اردیبهشت ۱۷۰-۱۸۰ اول تا ۱۵ آذر
کرخه نیمه دوم اردیبهشت ۲۲۰ اول تا ۲۰ آذر
یاواروس نیمه دوم اردیبهشت ۲۲۰ اول تا ۲۰ آذر
بهرنگ نیمه دوم اردیبهشت ۲۲۰ اول تا ۲۰ آذر

 

تعدادی ارقام مناسب برای کاشت گندم دیم :

نوع رقم تیپ رشد مقدار بذر مورد نیاز(کیلوگرم در هکتار) زمان کاشت
آذر۲ زمستانه زودرس ۱۲۰-۱۴۵ ﻧﯿﻤﻪ اول ﻣﻬﺮ در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺳﺮدﺳﯿﺮ و اواﺧﺮ ﻣﻬﺮ و اواﯾﻞ آﺑﺎن در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻣﻌﺘﺪل
سرداری زمستانه زودرس ۱۳۰-۱۵۰ ﻧﯿﻤﻪ اول ﻣﻬﺮ در ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺳﺮدﺳﯿﺮ و اواﺧﺮ ﻣﻬﺮ و اواﯾﻞ آﺑﺎن در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻣﻌﺘﺪل
زاگرس بهاره زودرس ۱۱۰-۱۴۵ اواﺧﺮ آﺑﺎن و اواﯾﻞ آذر ﻣﺎه 
کوهدشت بهاره زودرس ۱۰۵-۱۴۰ اواﺧﺮ آﺑﺎن و اواﯾﻞ آذر ﻣﺎه 
گهر بهاره زودرس ۱۱۰-۱۳۰ اواﺧﺮ آﺑﺎن و اواﯾﻞ آذر ﻣﺎه
نیک نژاد بهاره زودرس ۱۱۰-۱۳۰ اواﺧﺮ آﺑﺎن و اواﯾﻞ آذر ﻣﺎه
سیمره بهاره زودرس ۱۱۰-۱۵۰ اواﺧﺮ آﺑﺎن و اواﯾﻞ آذر ﻣﺎه

 

کاشت و آبیاری:

بذر گندم باید در عمق ۴ تا ۵ سانتی‌متری کاشته می‌شود. فاصله بین ردیف‌ها در غلات باید کم باشد حدود  ۱۵ تا ۱۷ سانتی‌متر تا علف‌های کمتری رشد کند. در کشت گندم آبی اولین آبیاری در روز کاشت انجام می‌شود و بسیار مهم است. آبیاری دوم باید ده روز بعد از آبیاری اول انجام شود. روش کرتی و غرقابی مناسب نیست و بهتر است به روش جوی و فاروئر آبیاری شود.

آماده سازی بذور: برای بذهایی که با بذر علف‌های هرز و گیاهان دیگر مخلوط هستند باید بوجاری انجام دهیم. بعد از خالص کردن بذر برای جلوگیری از بیماری‌هایی مانند سیاهک پنهان و آشکار گندم یا سیاهک پاکوتاه بهتر است بذرها را با یک لایه قارچ‌کش بپوشانیم.

مقدار بذر در کاشت گندم دیم حدود ۱۰۵ تا ۱۲۵ کیلوگرم در هکتار است و هرچه میزان بارش منطقه کمتر باشد باید بذر بیشتری استفاده شود.

کود دهی در کشت دیم: بعد از خاک‌ورزی در زمان کاشت گندم حدود ۶۰ کیلوگرم در هکتار از کود ازت خالص یا کود شکری یا سفید(اوره) جایگذاری می‌کنیم.

کود فسفره(سوپرفسفات تریپل(کود سیاه):در زمان کاشت دیم یعنی پاییز حدود ۱۲ تا ۱۵ کیلوگرم استفاده می‌کنند.

نکته: بهتر است در صورت نیاز خاک از کود استفاده شود زیر بیشبود کودهای سفید و سیاه باعث افت کیفیت و کاهش محصول خواهد شد و استفاده از کود سفید بی رویه هرساله باعث شوری خاک و مسمومیت آبهای زیرزمینی میشود و خاصیت شیمیایی و فیزیکی خاک را عوض میکند.به پیشنهاد سایت قرنفیل از کود مرغی پوسیده یکساله هر دو سال یکبار استفاده کنید.

کودمرغی گوشتی پوسیده یکساله:برای هر هکتار ۱۰ تن کود مرغی بعد از برداشت گندم بر زمین پهن نموده وخاک را شخم سطحی بزنید بعداز یکماه در عملیات خاکورزی شخم عمیقی بدهید و گندم را بپاشید این روش کودهی در زمان آیش زمین بهترین جواب را میدهد.

 

 

منابع اخذ :

  1. مقاله: سپیده مدنی – کارشناس ارشد بیماری شناسی-کشاورزآنلاین
  2. ویکی پدیا
  3. امداد کشاورز

گیاه شناسی زعفران،کشت و داشت زعفران

گیاه زعفران

نام علمی: (Crocus sativus)

از خانواده:زنبقیان

که خواص زیادی از قبیل دارویی و رنگ غذایی دارد. ایران بزرگ‌ترین تولیدکننده زعفران در دنیا می‌باشد.

زعفران گیاهی کوچک و چندساله به ارتفاع ۱۰ تا ۳۰ سانتی‌متر است. از وسط پیاز یا قاعده‌یِ ساقه، تعدادی برگ باریک و دراز خارج می‌شوند.

از وسط برگ‌ها، ساقه‌ای گلدار بیرون‌می‌آید که به یک تا سه گل منتهی می‌شود. گل‌ها دارای ۶ گلبرگ بنفش‌رنگ هستند که ممکن است در بعضی واریته‌ها به رنگ گلی یا ارغوانی باشند. گل‌ها دارای ۳ پرچم و یک مادگی منتهی به کلالهٔ سه‌شاخه به رنگ قرمز متمایل به نارنجی هستند. قسمت مورد استفاده این گیاه انتهای خامه و کلاله سه‌شاخه است که به نام زعفران مشهور است و معطر و کمی تلخ است

خواص دارویی

دم‌نوش زعفران اساساً ضدافسردگی و نشاط‌آور بوده و به بهبود عملکرد دستگاه گوارش کمک می‌کند؛ همچنین مدر (ادرار آور) بوده و نتیجتاً برای شست‌وشوی کلیه‌ها و مثانه مفید است.

تسهیل در هضم غذا، رفع نفخ معده، تسهیل گردش خون و خون‌سازی از فواید دیگر آن است همچنین خاصیت آنتی‌اکسیدانی و نتیجتاً ضد سرطانی نیز دارد. (نام علمی: Crocus sativus) زعفران ویژگی سرخوشی داشته و امروزه برخی شرکت‌های دارویی اروپایی از آن به عنوان اینتگراتور ضد افسردگی استفاده می‌کنند.

کروسین و سافرانال موجود در زعفران تأثیری مشابه داروی فلوکستین داشته و از بازجذب دوپامین، نوراپی نفرین و سروتونین جلوگیری نموده و بدین ترتیب اثر ضد افسردگی خود را اعمال می‌نماید.

کاهش میزان سروتونین منجر به افزایش علائم “PMS” یا سندرم پیش قاعدگی و به ویژه افسردگی می‌شود. نتیجه مطالعات نشان می‌دهد کروسین و سافرانال موجود در زعفران از بازجذب سروتونین جلوگیری کرده و در نتیجه منجر به افزایش مقدار سروتونین و کاهش علائم افسردگی در زنان مبتلا به “PMS” می‌شود. از آنجاییکه افسردگی از مهم‌ترین عوامل کاهش میل جنسی است، بهبود افسردگی موجب افزایش میل جنسی نیز می‌گردد.

به‌طور کلی ۸٪ از زوج‌های ایرانی مبتلا به ناباروری هستند و در این میان سهم مردان ۴۰٪ است. تحقیقات اخیر نشان می‌دهد “ROS: Reactive Oxygen Species” یکی از دلایل کاهش باروری در مردان است.

به این ترتیب که “ROS” به ویژه رادیکال‌های آزاد، سبب پراکسیداسیون اسیدهای چرب و آسیب به غشای سلولی اسپرم و محتوای ژنتیکی آن می‌گردد و در نتیجه سبب مختل شدن تحرک اسپرم و همچنین آسیب به DNA می‌شود و در نتیجه منجر به لقاح ضعیف می‌گردد.

کاروتنوئیدهای موجود در زعفران به ویژه کروسین و کروستین که آنتی‌اکسیدان می‌باشند با جلوگیری از فعالیت “ROS” از اکسیداسیون اسیدهای چرب در غشا جلوگیری کرده و در نتیجه سبب افزایش تحرک و بهبود مورفولوژی اسپرم و همچنین عملکرد جنسی آقایان می‌گردد.

زعفران با محدودسازی سنتز RNA و DNA در سلول‌های سرطانی، قطع واکنش‌های زنجیره‌ای رادیکال‌های آزاد، از طریق فعالیت آنتی‌اکسیدانی ترکیبات خود در پیشگیری و بهبود سرطان کمک می‌کند. همچنین ترکیبات کاروتنوئیدی بر آنزیم “Topoisomerase 2” برهم کنش دارد که این خاصیت به فعالیت سیتوتوکسیکی زعفران بر می‌گردد و سبب آپپتوز سلول‌های سرطانی می‌شود.

زعفران به عنوان طعم دهندهٔ غذا و برای رنگ پارچه، در کشورهای در حال توسعه و توسط صنعت گران به مقدار زیاد استفاده می‌شود. در طب سنتی، زعفران به عنوان مسکن، خلط آور، محرک جنسی و معرق، کاربرد دارد.

در گزارش‌های داستان گونهٔ مربوط به مناطق استوایی آسیا، از خمیری نام برده شده که مخلوطی از زعفران و چوب صندل است و این خمیر امروز همچون گذشته به صورت مرهمی آرامش بخش برای پوست‌های خشک مصرف می‌شود

ترکیبات شیمیایی زعفران

مهم‌ترین ترکیبات موجود در زعفران شامل ترکیبات زرد رنگ که به خوبی در آب محلول‌اند (مشتقات کروستین)، ترکیبات تلخ از جمله پیکروکروسین که به ویژه مقوی معده می‌باشند، مواد معطر (اسانس) که مهم‌ترین ترکیب آن سافرانال می‌باشد که گاهی تا ۱درصد زعفران را تشکیل می‌دهد.

روغن ثابت به میزان حداکثر ۱۰درصد، رطوبت حدود ۱۳۱۰ درصد و ترکیبات معدنی حدود ۵درصد می‌باشد. مقدار کروسین که تشکیل دهنده رنگ زعفران است وقتی در حالت غنچه چیده شود، بیشتر است.

نگهداری زعفران

زعفران به ویژه بعد از آسیاب شدن باید دور از نور و رطوبت و در جام شیشه‌ای نگهداری شود. زیرا با توجه به این که اسانس (مواد معطر) زعفران قابل تبخیر شدن است در صورت نگهداری نامناسب، به مرور زمان اسانس آن تبخیر شده و از اثرات دارویی و طعم و مزهٔ آن کاسته می‌شود و مرغوبیت آن از دست می‌رود.

البته بعضاً در اکثر مواقع زعفران تا۱یا۲ماه بعد از برداشت بو و عطر دارد اشتباه رایج در این است که اکثراً فکر می‌شود که زعفران باید بو و عطر زیاد بدهد؛ زعفران بعد از ۲ماه خشک می‌شود بویش می‌پرد وقتی آسیاب می‌شود و مرطوب می‌شود مجدد بو و عطر می‌گیرد، پس در همه مواقع سال زعفران بوی تازگی که تازه جمع شده باشد را نمی‌دهد؛ بنابراین بهتر این است که برای نگهداری خواص زعفران مقداری از آن را که می‌خواهند در طول یک هفته استفاده نمایند را آسیاب نموده و در جام شیشه‌ای در بسته‌ای قرار دهند.

نحوه کاشت گیاه زعفران

این گل زیبای جام مانند می تواند از پاییز تا بهار رنگ و طراوت خاصی را به حیاط شما ببخشد.

انواع زعفران، پرورش ساده و راحتی دارند و زحمت کمی برای پرورش آنها لازم است؛ تقریباً می توان گفت که این گیاه از هر گونه آفت عاری می باشد. می توان از این گیاه در گوشه و کنار حیاط و زیر درختان استفاده کرد. همچنین کاشت آنها در گلدان می تواند منظرۀ بسیار زیبایی را ایجاد نماید.

انواع گل دهندۀ گیاه زعفران در پاییز

این نوع گیاه به راحتی پرورش می یابد و احتیاج به خاکی دارد که آب را به سهولت تخلیه کند.

  1. C.sativus: این نوع گیاه زعفران، گلبرگهای بنفش روشنی دارد که در خارج آن خطوط تیره تری به چشم می آید. ساقه های زعفرانی آن قرمز و بلند است. این نوع گیاه زعفران برای پرورش دادن، خصوصیات ویژه ای دارد.
  2. C.speciosus: این نوع گیاه زعفران، اولین گونه ای است که زودتر از انواع دیگر گلدهی می کند. این گیاه پرطرفدار ترین نوع زعفران می باشد که رنگهای متنوعی از سفید تا آبی تیره دارد. پرورش این گونه گیاه بسیار ساده بوده و برای تزیین چمن نیز بسیار مناسب است.انواع گل دهندۀ گیاه زعفران در اوایل بهار این گونه زعفران از اوایل بهار گل می دهد و همچنان به خاکی که آب را به راحتی تخلیه کند نیاز دارد.
  3. C.chrystanthus: این گونه گلهای کرم رنگ و آبی روشن خاکستری دارد.
  4. Lady killer: دارای رنگ بنفش روشن با کناره های سفید است و درون گل بنفش مایل به سفید است.
  5. E.A.Bowles: گلها جام مانند و به رنگ زرد لیمویی می باشند. گاهی در گلبرگهای بیرونی رنگهای بنفش و برنزی نیز دیده می شود.
  6. Tricolor: نوک گلبرگها بنفش، سپس قسمتی سفید و داخل آن زرد رنگ است.
  7. tommasinianus: گونه ای بسیار راحت برای پرورش دادن که بذر خود را در تمام نقاط حیاط می پاشد. رنگ گلهای آن از بنفش روشن تا بنفش تیره متغیر است. نوک گلبرگها تیره تر هستند. این گیاه در سایه نیز می تواند به رشد خود ادامه دهد.

راهنمایی هایی برای پرورش زعفران

– انواع گلدهندۀ پاییزی را بین مرداد تا مهر بکارید. انواع گلدهندۀ بهاری را بین شهریور تا آبان بکارید. برای کاشت پیاز آن، بیل های مخصوصی وجود دارد که می توانید آنها را تهیه کنید.

– پیازها را در عمق ۶ تا ۱۰ سانتیمتر بکارید و فاصلۀ بین بوته ها را نیز به همین میزان رعایت کنید.

– هنگامی که قصد دارید گیاه را بکارید اگر احتمال می دهید که خاک شما مناسب است، خاک را با مقداری کود گیاهی و سنگ ریزه مخلوط کنید تا بتواند آب را به راحتی تخلیه کند.

– پس از کاشت پیاز آن، پیاز را آبیاری کنید.

– پس از کاشت، کمی مواد تقویت کننده به آن بدهید.

– اجازه دهید پیازها به صورت طبیعی بمیرند و خودتان ساقه آنها را نبرید.

-در صورت کاشته شدن در گلدان، گیاه را هر ۲ هفته یکبار، با مواد تقویت کننده، تقویت کنید.

تکثیر زعفران

الف – روش تقسیمی:

این روش ساده ترین روش تکثیر زعفران است. پس از چندین سال می توانید پیاز یا هستۀ اصلی گیاه را از خاک بیرون آورده و آن را تقسیم کنید و دوباره بکارید.

ب – روش بذری:

برخی از گونه های این گیاه، به صورت طبیعی دور و بر حیاط به بذر پاشی می پردازند. این بذرها را می توان از خود گیاه هم جمع آوری کرد. بعضی از بذرهای ترکیبی احتمال پرورش گلهای متفاوت را دارند. بذر را در خاک مناسبی که آب را به خوبی تخلیه می کند بکارید. اغلب پس از ۳ سال گلدهی می کنند.

مشکلات احتمالی پرورش زعفران

زعفران عاری از امراض نیست ولی عموماً پرورش ساده ای دارد. بزرگترین دشمن و آفت این گیاه سنجاب، خرگوش و جوندگان هستند که پیاز گیاه را می خورند. برای اجتناب از این اتفاق می توانید روی هر گیاه را با توری مرغی بپوشانید. سعی کنید پیازها را در عمق بیشتری بکارید. برخی افراد پیازها را آغشته به پارافین می کنند تا از گزند سنجابها در امان بمانند.

برگ زعفران

برگ های کروکوس باریک و دراز و به صورت ناودانی بوده و اغلب واجد نوار سفید رنگ در قسمت وسط می باشد. وجه تمایز کروکوس ها از طریق شناسایی وضع ظاهری برگ ها قبل و بعد از مرحله گلدهی، تعداد برگ ها، طول و عرض برگ ها و همچنین رنگ برگ ها امکان پذیر است.

به طور معمول برگ ها در زعفران زراعتی بعد از گلدهی گیاه ظاهر می شود. آبیاری خارج از موعد باعث ظهور برگ ها قبل از مرحله گلدهی خواهد شد. برگ های زعفران سرنیزه ای باریک و دارای ارتفاع ۴۰-۳۰ سانتی متر است. برگ ها و گل های مربوط به یک جوانه رأسی در داخل یک چمچه دو کفه ای سفید رنگ قرار می گیرد.

وظیفه اصلی چمچه حفاظت از اندام های رویشی و زایشی گام است. این قسمت از گیاه اولین اندامی است که از خاک خارج شده و در ادامه گل ها بعد از چند روز از داخل چمچه ها خارج می شود که با تابش نور خورشید تبدیل به گل شده و در نهایت برگ ها ظاهر خواهد شد.

گیاه زعفران دارای ساقه نمی باشد و برگ ها مستقیما از روی پیاز رشد می کنند. تعداد برگ های هر بنه جوانه رأسی بطور تقریبی ۱۶-۵ برگ متغیر بوده و طول برگ ها به سانتی متر می رسد. قسمت رویی برگ نسبت به قسمت زیرین آن تیره تر است. در صورت ۲۰ – ۶۰ حاصل خیز بودن زمین زراعی تعداد برگ ها افزایش خواهد یافت.

بنه کروکوس های زعفران

بنه به عنوان ساقه زیرزمینی سخت و کوتاه است که از قاعده پهن تری برخوردار است. بنه زعفران از پوشش فلس مانندی به رنگ قهوه ای کم رنگ پوشیده شده است. بنه مادر، تغذیه اولیه گل ها و برگ ها را بر عهده داشته و با ایجاد بنه های دختر باعث افزایش دوام کرو کوس ها می شود.

این حالت نقش مهمی در تکثیر زعفران دارد. زیرا تکثیر زعفران زراعتی فقط از طریق بنه امکان پذیر است و گیاه قادر به تولید بذر نمی باشد. جهت افزایش جذب آب بنه های زعفران زراعتی، معمولا پوسته موجود در کف بنه ها و همچنین مقداری از پوشش بنه ها برداشته می شود.

در مقابل باید سعی شود از حذف تمامی پوشش بنه ها خودداری شود تا بیماری های قارچی باعث آسیب به گیاه نشود. آماده سازی و تهیه زمین کشت بنه ها از اهمیت بالایی برخوردار است. کیفیت بالای بنه ها و همچنین زمین کشت حاصل خیز در میزان تولید زعفران نقش بالایی دارد. معمولا از پیازهای ۳-۲ ساله، سالم و بدون زخم جهت کشت استفاده می شود.

با گذشت زمان از کشت پیازها در سال جدید از محل جوانه غده جدیدی تولید می شود و این غده ها در سال های آتی غده های دیگری را تولید می کنند. در سال های هفتم تا دهم تراکم غده ها افزایش یافته و باید پیازها را از زمین خارج نمود تا جهت کشت در مزارع جدید استفاده شود.

طبقه بندی کروکوس های زعفران

طبقه بندی کروکوس ها برای اولین بار بوسیله George Mov در سال ۱۸۸۶ انجام گرفت و مدتی بعد Brian Mathew در سال ۱۹۸۳ طبقه بندی دیگری به چاپ رساند. به طور کلی کرو کوس ها از لحاظ بهاره یا پاییزه بودن، رنگ گلپوش ها، تعداد دفعات گلدهی و صفات دیگر قابل دسته بندی هستند.

طبقه بندی کلی کروکوس ها :

  1. کروکوس های زینتی
  2. کروکوس های برفی
  3. کروکوس های آلمانی
  4. کروکوس های پاییزه گل
  5. کروکوس های بهاره گل

کروکوس های زینتی در اوایل بهار شکوفه داده و منظره زیبایی را به وجود می آورند. علت نام گذاری کروکوس های برفی به دلیل ظاهر شدن گل ها و شکوفه ها بعد از آخرین برف فصل زمستان می باشد. کروکوس های آلمانی نسبت به کروکوس های بهاره دیرتر به مرحله گلدهی می روند و از نظر جثه درشت تر هستند. کروکوس های پاییزه گل تولید گل های زیبایی می کنند.

جدول ۱-۱ کرو کوس های زینتی پاییزه گل

نام علمی منشاء اصلی رنگ گل و زمان گلدهی
C . cancellatus

 

بومی ترکیه، سوریه و لبنان رنگ، گل آبی کبود، زمان گلدهی ماه های مهر و آبان
C. goulinyi بومی یونان رنگ گل آبی کم رنگ، زمان گلدهی آبان و آذر
C. hardiaricus بومی لبنان رنگ گل آبی کم رنگ، زمان گلدهی مرداد و شهریور
C. leavegatus بومی یونان گلپوش های خارجی به رنگ بنفش کم رنگ، زمان گلدهی آبان تا دی ماه
C. longiflorus بومی جنوب ایتالیا رنگ گل بنفش کم رنگ، گلدهی در مهرماه و آبان ماه
C. medoius بومی جنوب فرانسه گل ها بنفش کم رنگ، کلاله قرمز، زمان گلدهی مهر و آبان
C. niveus بومی یونان گلپوش ها بنفش کم رنگ با یقه سفید، کلاله  قرمز، زمان گلدهی مهر و آبان
C . echroleucus بومی لبنان – شرق مدیترانه گل ها کوچک و به رنگ سفید تا کرم
C. pulchellus یونان گل ها به رنگ ارغوانی کمرنگ
C. speciosus قفقاز – ترکیه – ایران گل ها به رنگ آبی بنفش، پرچم ها زرد و کلاله نارنجی پررنگ، زمان گلدهی شهریور و مهر
C. nadiflorus لبنان – شرق مدیترانه گلپوش های سفید با یقه نارنجی، گل های بنفش کمرنگ و در آبان ماه به گل می نشیند.
C . serotinds اسپانیا – پرتقال – شمال آفریقا ماتیوس سامر پاییزه گل ها را زیر گونه این گونه می داند.

جدول ۱-۲ کروکوس های زینتی زمستانه و بهاره گل

نام علمی منشاء اصلی رنگ گل و زمان گلدهی
C. alaravacus بومی کردستان رنگ گل سفید کرمی با نوارهای پهن بنفش در پشت گلبرگ ها، زمان گلدهی دی ماه و اوایل بهمن
C.angustipolius بومی کریمه رنگ گل ها زرد طلایی و پشت برگ ها به رنگ قهوه ای مایل به قرمز
C . chrysantus بومی یونان و آسیای صغیر رنگ گل نارنجی روشن و پرچم ها به رنگ زرد
C. etruscus بومی ایتالیا رنگ گل یاس کبود، یقه گل زرد رنگ
C. flavus بومی اروپا گل های رنگ پریده تا نارنجی، زمان گلدهی اسفند و فروردین
C . fleischeri بومی غرب و جنوب ترکیه رنگ گل سفید با رگه های بنفش در قسمت قاعده، زمان گلدهی اواخر دی ماه و

اوایل بهمن ماه

C. minimus بومی کرسیکا و ساردینیا رنگ گل بنفش روشن، کلاله نارنجی قرمز، زمان گلدهی در اسفند و فروردین
C. sieberi بومی یونان دارای چند زیر گونه بوده، گلدهی بهمن و اسفند ماه
C. susianus بومی کریمه و قفقاز رنگ گل ها تیره تا زرد طلایی، زمان گلدهی در اوایل اسفند ماه
C. vernus بومی آلپ گلپوش ها به رنگ سفید تا بنفش سیر، زمان گلدهی از بهمن تا اردیبهشت ماه

زعفران گیاه کم توقعی است که با تغذیه متعادل و در زمان مناسب حداکثر محصول را می دهد.

خاک مناسب کشت زعفران:

زمین مورد استفاده زعفران ۸ تا ۱۰ ساله است.بهترین خاک بری رشد زعفران خاک شنی رسی است که مقدار کمی آهک داشته باشد.در زمین های شور ،رسی یا خیلی شنی رشد نمی کند. PH مناسب خاک ۸_۷ است.خاک مزرعه شیرین و حاصلخیز باشد.این گیاه باید در زمینی کشت شود که چندین سال قبل تر در آن زعفران کشت نشده باشد.

نیاز آبی زعفران:

دوره بیداری و فعالیت زعفران از حدود آبان تا اردیبهشت است .و در فصل تابستان برگهای زعفران زرد شده و میخشکد و پیاز زعفران به خواب می رود.در دوره خواب یا استراحت گیاه بارندگی یا آبیاری برای آن مضر است. در مکان هایی با ارتفاع از سطح دریا و میانگین دمای کمتر معمولا تاریخ گلدهی و زمان آبیاری زود هنگام و در اوایل پاییز می باشد.با توجه به مناطق گرمسیر یا سردسیر بودن و دیری یا زودی آب اول،از اواخر بهمن تا نیمه اسفند برگهای زعفران که از راس پیازهای دختر روئیده اند از رشد باز می مانند و ریشه ها که از کف روئیده اند خشکیده و پیاز های دختر مستهلک می شود و از این پس پیاز دختر و پیازچه ها که فاقد ریشه می باشند.

دمای مناسب زعفران:

حداکثر دمای مورد نیاز آن ۳۵ تا ۴۰ درجه سانتی گراد و در ارتفاع ۱۳۰۰ تا ۲۳۰۰ متر از سطح دریا عملکرد خوبی را نشان می دهد.زمین های گرم و خشک مکان منسبی برای کشت آن است.نسبت به سرما مقاوم است.دوران رشد آن مصادف با پاییز و زمستان و اوایل بهار است،طبعا در این ایام به هوای مناسب و معتدلی نیاز دارد.

زمان تغذیه گیاه زعفران:

ماه های بهمن و اسفند ماه های بحرانی در تغذیه این گیاه بشمار میرود.زیرا غلظت اکثر مواد مغذی و ریز مغذی در این ماه در برگ و پیاز زعفران افزایش چشمگیری پیدا می کند که خود گویای نیاز گیاه در این موقع به مواد غذایی است.

برای تغذیه و درشت شدن در طول ماه های اسفند و فروردین فقط به جذب برگی و فتوسنتز و ذخیره سازی مواد غذایی از باران های فصلی متکی هستند. محلول پاشی با کودهای پیشنهادی در این زمان موجب درشت شدن پیازها و گل آوری آنان در سال بعد و نهایتا افزایش تولید در مزرعه زعفران می شود.

خصوصیات کودهای پیشنهادی زعفران

ترکیب این نوع کود افزایش وزن و تعداد بنه و افزایش رنگ پذیری و افزایش گل آوری و همچنین افزایش مقاومت گیاه به سرما و گرما و تنش های محیطی می شود.

ترکیب این نوع کود باعث ذخیره سازی مواد غذایی در پیاز زعفران می شود.

ترکیب این نوع کود دارای درجه حلالیت بالایی در آب بوده و پس از حل شدن در آب یک محلول کاملا یکنواخت و بدون مواد معلق بوجود آورده لذا از رسوب زایی در سیستم های آبیاری جلوگیری می نماید

ترکیب این نوع کود دارای خاصیت کلوخی شدن می باشد.

ترکیب این نوع کود باعث افزایش قدرت کلروفیل سازی،افزایش قدرت رشد رویشی و تسریع در رشد نقاط مریستمی و جوانه انتهایی و افزایش نقل وانتقال عناصر غذایی در گیاه زعفران می باشد.

ترکیب این نوع کود به علت عاری بودن از کلر و نوع مواد بکار رفته در فرمولاسیون فاقد خطر نمک زایی در خاک هستند

نحوه مصرف کود پودری زعفران:NPK(20_16_12)

نام محصول دوره رشدی محلول پاشی آب ابیاری
زعفران ۱- بلافاصله بعداز آبیاری پاییزی

۲- بعد از ۱۵ بهمن

۳-۲۰ روز بعد از مرحله دوم

۲ تا ۳ کیلوگرم در هکتار ۵/۲کیلوتا ۵/۳ کیلوگرم در هکتار

ترکیبات:N 20%,P2O 16%,K2O 12%,(Fe) 2000ppm,(Mn) 1000ppm,(Zn) 1000ppm,(Cu) 500ppm

نحوه مصرف کود مایع زعفران:NPK(12-10-8)                   

نام محصول مقدار مصرف زمان مصرف
مرحله اول ۱تا ۲ لیتر در هزار لیتر آب پس از گلدهی و برداشت گل(ابتدای رویش برگ)
مرحله دوم ۲ لیتر در هزار لیتر آب در طی رشد رویشی و رشد برگ
مرحله سوم ۴ لیتر در هزار لیتر اب اواسط بهمن و اسفند

ترکیبات: N 12%,P2O 10%,K2O 8%,(Fe) 2000ppm,(Mn) 1000ppm,(Zn) 1000ppm,(Cu) 500ppm